Havayolu taşımasında yolcu bileti

Yaşar Öztürk

Şubat 2012

Havayolu ile yolcu taşımacılığında, yolcu ile taşıyıcı arasındaki akdi ilişkinin ispat vasıtası ve tarafların birbirlerine karşı hak ve borçlarıyla ilgili özel şartlarını içeren bir belge olması yönünden yolcu bileti önemli bir işleve sahiptir. Denilebilir ki, yolcunun havayolu ile seyahatindeki ilk adımını bileti oluşturur. Yolcu biletini almakla, yolculuğunun ilk adımını atmıştır. Bilindiği üzere bir Çin atasözünde 'Bin millik bir yolculuk, tek bir basit adımla başlar' denilmektedir. Yolcu yönünden, seyahatin ilk adımı yolcu biletidir. Bilet alındığında, yolcu tarafından içerdiği şartlar incelenmezse, sürprizlerle dolu bir safha başlar.

Öncelikle belirtmeliyiz ki, gerek ulusal hukukumuzda gerekse uluslar arası hava taşımacılığı kurallarını yeknesak hale getiren Varşova Konvansiyonu ve Montreal 1999 Konvansiyonu hükümlerine göre, taşıma belgelerinin (yolcu bileti, bagaj kuponu ve hava yük senedi) hiç ya da gereği gibi düzenlenmemiş olmasının, hava taşıma sözleşmesinin kurulması ya da geçerliliği üzerinde hiçbir etkisi yoktur.

Havayolu yolculuğunun iç hat (yurt içi) ve yurt dışı olmasına göre, yolcu biletinin tabi olacağı hukuki düzenlemeler değişmektedir. Bunun için yolcu biletini, yurt içi uçuşlarda uygulanacak olan 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu ve uluslararası uçuşlarda Türkiye'ye veya Türkiye'den yapılacak olan havayolu taşımasının tabi olacağı 1929 tarihli Varşova Konvansiyonu yönünden ayrı ayrı değerlendirmek gerekecektir. Gerek TSHK (Türk Sivil Havacılık Kanunu) gerekse Varşova Konvansiyonuna göre, taşıyıcı tarafından yolcu bileti düzenlenir ve yolcuya verilir.

1- İç hat havayolu taşımacılığında yolcu bileti

İç hat havayolu taşımaları ulusal mevzuata, yani 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununa tabidir. 2920 sayılı TSHK'nun 107.maddesine göre; taşıyıcı yolcuya aşağıdaki kayıtları içeren ve uluslar arası standartlara uygun bir bilet vermekle yükümlüdür.:

a. Taşıyıcının adı veya ticaret unvanı ve adresi

b. Yolcunun adı ve soyadı

c. Biletin numarası ve düzenlendiği gün ve yer

d. Taşıma ücreti, bilet ücretsiz verilmişse buna dair kayıt

e. Kalkış, varış ve varsa aktarma yerleri

f. Taşımanın Kanun'da gösterilen sorumluluğun sınırlandırılmasına ilişkin hükümlere bağlı olduğu

107.maddenin 2. fıkrasında da, taşıyıcının yolcuyu biletsiz veya yukarıda yer alan kayıtları içeren bir bilet vermeden kabul etmiş olması halinde, taşıma sözleşmesinin varlığının veya geçerliliğinin etkilenmeyeceği, ancak bu durumda taşıyıcının TSHK'nun taşıyıcının sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan hükümlerinden yararlanamayacağı ifade edilmektedir. Diğer bir söyleyişle, taşıyıcının yolcuyu biletsiz veya 107.maddede sayılan kayıtları içeren bir bilet vermemesi halinde, taşıma sözleşmesi geçerliliğini koruyacaktır, ancak taşıyıcı kanunun taşıyıcının sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan hükümlerinden yararlanamayacaktır, yani taşıyıcının olası bir hasar, kayıp, yaralanma veya ölüm halinde sınırsız sorumluluğunun söz konusu olacaktır.

2- Dış hat (uluslararası) havayolu taşımacılığında yolcu bileti

Türkiye'den başlayan veya Türkiye'de bitecek olan uluslararası havayolu taşımaları, ülkemiz henüz 1999 Montreal Konvansiyonunu onaylamadığı için, Lahey Protokolüyle değişik Varşova Konvansiyonu'na tabi olacağından, yolcu biletinde bulunması gereken kayıtlar için Varşova Konvansiyonun 3.maddesine bakmamız gerekecektir. Varşova Konvansiyonunun 3.maddesine göre, uluslararası havayolu taşımasında yolcu biletinde bulunması gereken kayıtlar üç maddede sıralanmıştır. Bu kayıtlar şunlardır ;

a. Hareket ve varış yerlerini gösteren bir bilgi

b. Bir veya birden fazla kararlaştırılmış duraklama yeri başka bir Devletin ülkesinde olmak üzere, hareket ve varış yerleri bir tek Yüksek Sözleşen Taraf Ülkesi içinde ise, bu duraklama yerlerinden en az birini gösteren bir bilgi

c. Eğer yolcunun seyahatinin son varış yeri veya durak yeri, hareket ettiği ülkeden başka bir ülke içinde ise, Varşova Konvansiyonunun uygulanabileceğini ve Konvansiyonun ölüm veya bedeni zarar ile bagajın kaybı veya hasarı bakımından taşıyıcının sorumluluğunu düzenlediğini ve birçok hallerde sınırladığını belirten bir not.

Biletin hiç düzenlenmemiş olması veya öngörülen kayıtlardan birini ya da bir kaçını içermemesinin sonuçları nedir?

TSHK'nuna göre bu gibi hallerde taşıma sözleşmesi geçersiz olmaz, sözleşme varlığını sürdürür, ancak taşıyıcı sorumluluğunu kaldıran ya da sınırlayan hükümlerden yararlanamayacaktır. Bu durum biletin hiç düzenlenmemiş olması veya yasada öngörülen kayıtlardan hangisi olursa olsun birinin ya da bir kaçının eksikliği halinde dahi aynıdır. Uluslararası havayolu yolculuğunda uygulanacak olan Varşova Konvansiyonu bakımından aynı sonucun söz konusu olması sadece, Konvansiyonun 3.maddesinin 2.fıkrasında yer alan ve yukarıda (c) paragrafı altında yer alan notun bulunmaması halindedir.

Öte yandan TSHK'nun 107.maddesinin birinci bendinde, yolcuya verilecek biletin uluslar arası standartlarda olması gerektiği ifadesi yer almaktadır. Yolcuya verilen biletin uluslararası standartlarda olmaması halinde, taşıyıcının yasadaki ve konvansiyondaki, sorumsuzluk veya sınırlı sorumluluk hükümlerinden yararlanamaması söz konusu değildir. Zira TSHK 107.maddenin 2. fıkrasında sınırlı sorumluluk veya sorumsuzluk hükümlerinden yararlanılamayacak durum yukarıda ifade ettiğimiz haller için geçerlidir.

Biletin harici görünüşünün, özellikle elektronik biletlerin tek sayfalık düz bir beyaz kağıda yazıcıdan alınan bir baskı şeklinde olmasının TSHK ve Varşova Konvansiyonu açısından bir önemi yoktur. Yolcuya verilmiş olan basılı kağıttan, taraflar arasında akdolunmuş bir taşıma sözleşmesi ve uçuşun başlangıç ve bitim noktaları ve zamanının anlaşılır olması bilet fonksiyonunu ifa edecektir. TSHK'nun sistemi, Varşova Konvansiyonunun sistemi ile karşılaştırıldığında daha ağır sonuçlar doğurduğu görülmektedir.

TSHK'nun 107/2 ve Varşova Konvansiyonunun 3/2. maddesi ile ilgili olarak bir uyuşmazlık çıktığı takdirde, biletin düzenlenmiş olduğunu ispat yükü taşıyıcıya aittir, zira ilgili maddeler hükümlerine uygun bir bilet düzenlenmiş olması halinde, taşıyıcıya sınırlı sorumluluktan yararlanma hakkı verildiğinden, bilet düzenlenmesi taşıyıcının yararınadır. Ayrıca kanunen de taşıyıcı bilet düzenlemekle yükümlüdür. Varşova Konvansiyonunun 3/2. maddesinde Lahey Protokolu ile değiştirilen metinde, yolcu biletinin usulüne uygun olmamasının veya kaybının taşıma sözleşmesinin varlığını veya geçerliliğini etkilemeyeceği belirtilmiştir.

Yolcu biletinin bir ispat belgesi olduğu Varşova Konvansiyonunun 3.maddesinin 2.fıkrasında, 'Yolcu bileti, taşıma anlaşmasının yapıldığı ve şartları hususunda, aksi sabit oluncaya kadar geçerli delil sayılacaktır' şeklinde ifade edilmiştir. TSHK'nun 107/2.maddesinin yazımı da aynı düşünceyi kabul eder biçimdedir.

Bilet düzenlenmesi ve itirazda bulunulmadan kabulü ile taraflar arasında taşıma sözleşmesi oluşur ve bilet taraflar arasındaki taşıma sözleşmesinin delili olur. Varşova Sözleşmesinin 3/2.maddesindeki, biletin aksi ispat olunana kadar geçerli bir delil olacağı ifadesinden, biletin ispat gücünün mutlak olmadığı sonucu çıkmaktadır.

Bilet üzerinde yer alan ve biletin devredilemeyeceğine ilişkin kayıtlar geçerlidir ve taşıma talebinin devredilemeyeceği anlamında olup mutlak sonuç doğurur. Dolayısıyla bilet adına düzenlenen yolcunun uçuş hakkını, alacağın devri hükümlerine göre dahi bir başkasına devretmesi veya miras yoluyla mirasçılara intikal etmesi mümkün değildir. Yolculuğu yapma talebi ortadan kalktıktan sonra, bilet bedelinin iadesine ilişkin talep hakkının devri ve intikali mümkündür.

Biletin kaybolması veya çalınması taşıma talebi üzerine etkili değildir. Yolcu belli bir yolculuk için sözleşme yaptığını ispat ederek taşıma talebinde bulunabilir. Böyle bir durumda yeni bir bilet düzenlenmesi söz konusu olacaktır. (devam edecek)

YAZARIN DİĞER YAZILARI