Sivil hava aracı kumandanının veya kaptanının yetki ve sorumlulukları (1)

Yaşar Öztürk

Şubat 2012
Sivil hava aracı kaptanının yetki ve sorumlulukları başlığı altında 4 bölüm halinde yayınlayacağımız bu yazı serimiz, esas olarak Türkiye Havayolu Pilotları Derneği tarafından aynı başlık altında bastırılarak TALPA üyesi pilotlara iletilen çalışmamızdan alınmış ve pilotların dışında havacılığa ilgi duyanların ve havayolu yolcularının konuyla ilgili sorularına kısmen yanıt verebilmek amacıyla bazı değişikliklerle sunulmaktadır.
1 . Hava aracı kumandanı – PIC (Pilot in command) – Sorumlu kaptan pilot
Yazımızın başlığında, sivil hava aracının kumandanı sözcüğünü kullandık. Zira hava aracına kumanda eden pilota, uluslararası havacılık uygulamasında ve mevzuatında genellikle 'aircraft commander' (havaaracı kumandanı) veya' pilot in command' (kumanda eden pilot) , Türk sivil havacılık mevzuatında ve uygulamasında da 'kaptan pilot' veya kanunda kullanılan tabirle 'sorumlu kaptan pilot' denilmektedir. Hava aracının emniyetle, can ve mal güvenliğini sağlayacak surette sevk ve idaresinden ve yolculuğu tamamlamasından birinci derecede sorumlu kişi, hava aracının kumandanıdır.
Havacılığın ilk günlerinde, hava aracı gemilere benzetilir ve bunun içinde hava gemisi olarak adlandırılırdı. Hava seyrüseferinde kullanılan terimler, teknik ve kurallar da çok büyük benzerlik göstermektedir. Örneğin gemilerde kullanılan 'iskele/sancak' yakın geçmişte halen kullanılmakta idi ve zaman zaman Anglo Sakson ve Anglo Amerikan havacılık literatüründe hala bu kelimelerin kullanıldığını görmekteyiz. Bu benzerlik nedeniyle, hava aracının kaptanı da bir gemi kaptanınınkine benzer rol ve fonksiyonlara sahipti. Havada yalnız başına, etkili haberleşme araç ve vasıtalarından ve karar verirken kendisine yardımcı olacak birisinden yoksun olarak uçmakta olan pilot, uçuşu sırasında uçağının tam olarak kontrolüne de sahipti. Bunlarla birlikte hava aracının emniyetinden sorumluluk da tamamen pilota aitti. Bu sorumluluğu onunla paylaşacak başkası yoktu. Havacılığın ilk günlerinde tek pilotla uçurulan hava araçlarından başka hava aracı mevcut değilken, hava aracının kumandanı veya kaptanının yetki ve sorumlulukları sorun değildi. Havacılık endüstrisinin gelişimiyle birlikte, hava aracı operasyonunda rol alan kişilere yenileri eklendi; yardımcı pilot, dispeçer, baş pilot, kaptan pilot, uçuş mühendisi, kabin görevlileri ve teknisyenler gibi. Bu yeni aktörlerin yanında haberleşme araçları ve metotları da baş döndürücü bir hızla gelişti ve günümüzde gerektiğinde uçaktan data transferi dahi anında mümkün hale geldi ve hava aracı kumandanının veya diğer deyişle kaptanının kararları ve yetkileri sorgulanmaya başlandı.
Hava aracının kumandanı, hava aracının kaptanı olarak operasyondan, hava aracının ve hava aracında bulunan herkesin emniyetinden uçuş süresince sorumludur ve uçuşla ilgili tüm kararları vermek, uygulamak ve uygulatmakla yükümlüdür. Karar ve eylemleri; sadece kendisini ve hava aracını değil, hava aracının sahibini, yolcularını, bagaj ve yük ilgililerini, sigortacıları, hava trafik kontrolörlerini, yeryüzündeki üçüncü kişileri, hava aracının yapımcısını, hava sahasında uçtuğu ülkenin ve tescilinde bulunduğu ülkenin sivil havacılık otoritelerini, kural koyucuları ve bu listeye dahil edilebilecek birçok kişi ve kuruluşları etkileyecektir. Havacılığın ilk günlerinden itibaren uzun bir süre, hava aracı kumandanının statüsü, hak ve yetkileri ve sorumluluklarının bir hukuki temeli mevcut değildi. Ancak genel hukuk kurallarının uygulanabilme kabiliyetinin olduğu ölçüde, genel hukuk kuralları içerisinde bir uygulama söz konusu idi. Bu konudaki ilk hukuki düzenleme, ABD'nin 1938 yılında koymuş olduğu kurallarla yapılmış ve hava aracı kumandanının (kaptan pilotun) hukuki otoritesi düzenlenmiştir. Bu kurallarla hava aracı kumandanının uçuş operasyonu ve uçuş güvenliği için nihai yetkili ve sorumlu olduğu, uçuş sırasında hava aracının operasyonunda ve diğer uçuş mürettebatı üzerinde ve uçuş sırasındaki görevleri üzerinde sınırsız otoriteye ve tam kontrole sahip olduğu hukuki bir zemine oturtulmuştur. ABD'den sonra, hava aracı kumandanının hukuki statüsünü düzenleyen kurallar diğer ülkelerde de zamanla yürürlüğe koyulmuştur.
2. Ulusal mevzuatımızda hava aracı kumandanının (kaptan pilotun) yetki ve sorumlulukları:
2.1 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu düzenlemesi
Ülkemizde yürürlükte olan 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununun 100-105.maddeleriyle, 'kaptan pilotun yetki ve sorumlulukları' düzenlenmiş ve 105.maddede de, 'Türkiye'nin de katılmış olduğu 1963 tarihli Tokyo, 1970 tarihli Lahey ve 1971 tarihli Montreal sözleşmeleri hükümleri saklıdır.' denilerek, adı geçen uluslararası sözleşmelerle yapılan düzenlemelerde yer alan hükümler de kabul edilmiştir.
TSHK'nun 100.maddesinde, kaptan pilotun genel yetki ve sorumlulukları düzenlenmiştir. Bu madde hükmüne göre; sorumlu kaptan pilot hava aracının, can ve mal güvenliğini sağlayacak surette sevk ve idaresinden birinci derecede sorumlu olup, olağanüstü durumlarda gereken önlemleri almaya yetkilidir.
Kanunumuz uluslararası metinlerde kullanılan 'Pilot in Command' ve 'Aircraft Commander' yerine ' Sorumlu Kaptan Pilot' sözcüğünü kullanmıştır. Kanunumuzun terminolojisiyle, sorumlu kaptan pilotun genel yetki ve sorumluluğu, hava aracının, can ve mal güvenliğini sağlayacak surette sevk ve idaresinden birinci derecede sorumlu olduğunu belirterek, olağanüstü durumlarda gereken önlemleri almaya yetkili olduğunu ifade etmiştir. Kanunun bu ifadesinden, hava aracının sevk ve idaresinden 'birinci derecede' sorumlu olduğu, ancak onunla birlikte diğer mürettebatın da sorumlu olduğu anlamı çıkmaktadır.
2.1.1 Kaptan pilotun yetki ve sorumluluğunun zaman itibariyle sınırları
Kaptan pilotun yetki ve sorumluluğunun zaman ve mekan sınırları nedir? Bu yetki ve sorumluluklar ne zaman başlamakta ve ne zaman bitmektedir? Hava aracına tüm personel ve yolcular bindikten sonra ve uçaktan indikten sonra ki zaman dilimi içinde mi, uçağa biniş ve iniş işlem ve eylemleri başladığında mı, uçuş öncesi hava aracının kapıları kapandığı an ile açıldığı an arasında mı, motor çalıştırma anı ile durdurulma anı arasında mı ?
Yürürlükteki mevzuatımızda, sorumlu kaptan pilotun yetki ve sorumluluklarının ne zaman başlayıp ne zaman sona ereceğine ilişkin açık bir düzenleme yoktur. Ancak sorumlu kaptan pilot olarak, yapılacak olan uçuşla ilgili hazırlık çalışmalarının başlamasından, uçuş görevinin tam olarak bitirilmesi ve uçuşa ilişkin raporların hazırlanıp, yasa ve yönetmelikleri gereği ilgili mercilere yapılması gereken bildirimler yapılıp tamamlanıncaya kadar olan sürede, sorumlu kaptan pilotun yetki ve sorumluluğunun var olacağını ve süreceğini söyleyebiliriz.
Uçuş planlaması, hava aracının ve ekibin uçuşa hazırlanmasından itibaren kaptan pilotun yetki ve sorumlulukları başlamaktadır. Uçuşun sona ermesinden sonra da, uçuşla ilgili kayıtların yapılması, raporların hazırlanması ve ilgili mercilere sunulması ile de sona ermektedir. Kaptan pilotun fiilen hava aracında bulunmadığı anlarda da, bu yetki ve sorumluluklar aynen devam etmektedir. Yakıt ikmali için inilen meydanda, hava aracından inerek terminal binasına giden kaptan pilotun hava aracında bulunmadığı sırada, hava aracında bulunan yolcuların düzeni ve emniyeti bozucu eylemlerinden dolayı emir ve talimat vermek yetkisi veya alınacak yakıt veya oksijen miktarına ilişkin yetki ve sorumlulukları, kaptan pilot hava aracında bulunmadığı için kesilmez veya sona ermez.
(devam edecek)

YAZARIN DİĞER YAZILARI