Sivil hava aracı kumandanının sorumlulukları (II)

Yaşar Öztürk

Şubat 2012

2.1.2 Kaptan pilotun yetki ve sorumluluğunun yer itibariyle sınırları
Deniz hukukunda gemi kaptanının, kaptan olarak yetki ve sorumluluklarının yer itibariyle sınırları, denizciliğin ve geminin doğası ve gerekleri nedeniyle çok geniştir. Gerek ulusal ve gerekse uluslararası deniz hukuku mevzuatında, kaptan, donatanın gemisini kaptan olarak dünya denizlerinde sevkeden, taşıdığı yük ve/veya yolcuları gemiye kabul eden, gemiden boşaltan, yükü ilgilisine teslim eden, yük üzerinde tasarruf eden, yükü temsil eden konişmentoyu düzenleyen ve imzalayan, gümrük makamlarına beyanname veren, deniz ödüncü sözleşmesi yapabilen, kurtarma yardım sözleşmesi akdeden, mürettebatı işe alıp işten atabilen, armatörün leh ve aleyhinde açılacak davalarda armatörü temsil edebilen ve armatörünü temsilen avukat görevlendirip vekalet verebilen ve bu yetkileri dünyanın her yerinde, kaptanlık görevi süresince ve özellikle bağlama limanı dışında olduğu zamanlar (bağlama limanında ise yine bir takım yetkilerle mücehhez olarak) kullanabilen kişidir.
Deniz hukukunda, kaptana geniş yetki ve sorumluluklar verilmiştir. Zira bir deniz seferi saatte 5-50 deniz mili hız yapan gemilerle gidilecek olan mesafeye bağlı olarak çok uzun zaman almakta idi ve halen de aynı uzun zaman sürecini aynı coğrafyada korumaktadır. Bunun doğal sonucu olarak, gemi ve geminin yönetimi için eskiden iletişim araçlarının yeterli olmadığı zamanlarda, kaptanın donatanla temas kurarak talimat alması ve bu talimata göre hareket etmesi mümkün olmuyordu. Bu nedenle gemi kaptanına, gerek kapsam olarak ve gerekse bu kapsam için zaman ve yer itibariyle çok geniş yetkiler verilmiştir ve halen de aynı uygulama sürdürülmektedir.
Aslında düşük süratli bir deniz seferinin çok hızlı bir örneği havada çok kısa zamanda, çok uzun mesafeler alınarak ve çok kısa zaman parçalarında fazla sayıda devletin hava sahasından geçilerek icra edilmektedir. Ama hava gemisinin kumandanının yer itibariyle yetki ve sorumluluğu, gemi kaptanınınki kadar geniş değildir. Hava gemisinin kaptanının, gemi kaptanı gibi, hava aracı sahibini mahkemede veya noterde temsil yetkisi veya kaptanlık yetkisini kullanması söz konusu değildir, meğer ki bu yetkiler hava aracı kaptanına özel bir vekaletname ile verilmiş olsun. Gemi kaptanının donatanı temsil yetkisi Türk Ticaret Kanunundan doğmaktadır, bunun için ayrıca kanunda sayılmış olan özel haller dışında özel yetkili bir vekaletnameye gerek yoktur.
Hava aracının kumandanının yetki ve sorumluluğu, hava aracı ve hava aracının bulunduğu yerler ve uçuş görevi için temas kurulacak, başvuruda bulunulacak makam ve mercilerle sınırlıdır.
2.1.3 Kaptan pilotun idari yetki ve sorumlulukları
TSHK.nun 101.maddesinde de, kaptan pilotun idari yetki ve sorumlulukları düzenlenmiştir. Bu maddeye göre, kaptan pilotun idari yetki ve sorumlulukları;
1 – Hava aracında emniyet ve düzenin sağlanması için önlem almak ve bu amaçla, yolculara, personele ve hava aracında bulunan diğer kişilere emir ve talimat vermek ve gerektiğinde bunları hava aracından çıkarmak,
2 – Uçuş sırasında gerçekleşen doğum ve ölüm olaylarını bir tutanakla saptamak ve inilen ilk havaalanında mahalli yetkililere, yurt dışında ise Türk konsolosluğuna bildirmek veya bildirilmesini sağlamak ve yurda dönüşte ayrıntılı rapor vermek,
3 – Kanun, tüzük veya yönetmelik uyarınca hava aracında uçuş sırasında tutulması veya bulundurulması gereken tüm defter, kayıt ve belgelerin bulundurulmasını ve usulüne uygun tutulmasını sağlamak.
TSHK.nun 102.maddesinde de, kaptan pilotun cezai yetki ve sorumlulukları şöyle düzenlenmiştir:
Sorumlu kaptan pilot;
1 – Hava aracında işlenen suç ile ilgili delilleri toplamak ve saklamak,
2 - Can ve mal güvenliğini tehdit eden veya gecikilmesinde zarar doğabilecek durumlarda görevliler olaya el koyuncaya kadar gereken soruşturmayı yapmak; yolcuları, personeli ve orada bulunan diğer kişileri, bunların eşyalarını ve yükünü aramak, geçici olarak alıkoymak yetkisine sahiptir.
Sorumlu kaptan pilot, 102.madde ile verilmiş olan bu yetkileri bizzat veya başkaları aracılığı ile kullanabilir. Kaptan pilotun, asli ve birinci derecede gelen görevi hava aracını, can ve mal güvenliğini sağlayacak surette sevk ve idare etmek olduğu dikkate alındığında, bu yetkilerini bizzat kullanması halinde asli görevin gereğince ifası mümkün olmayacağından, kanun koyucu çok isabetli olarak bu yetkilerin başkaları aracılığıyla kullanılmasına da olanak tanımıştır.
Bu maddedeki yetkileri kullanarak kendisine yüklenen işlevleri yerine getirecek olan kaptan pilotun, gereken tedbirlerin alınmasını sağlamak amacı ile durumu en kısa zamanda yetkili makamlara intikal ettirmek ve yurt dışında ise, Türk konsolosluğuna bildirmek veya bildirilmesini sağlamak ve her iki halde de, ayrıntılı bir rapor vermek yükümlülüğü aynı maddenin ikinci fıkrası ile getirilmektedir. Örneğin; uçakta suç işlenmesi halinde iniş yapılacak havaalanındaki hava trafik kontrol yetkilileri vasıtasıyla varılacak yerdeki güvenlik birimlerine ve Cumhuriyet Savcılığına gerekli bilgi iletilecek ve uçaktaki suç delilleri toplanarak, koruma altına alınacaktır.
Türk Sivil Havacılık Kanununun yukarıda bahsettiğimiz hükümleri ile kaptan pilota verilen yetkiler kaptan pilot tarafından kullanıldığında, yolculara uçuş emniyeti ve can ve mal güvenliğinin sağlanabilmesi için kaptan pilotun vereceği talimatlara uyulmadığı takdirde, bu emir ve talimatlara aykırı hareket etmenin sonucuna özel bir yaptırım getirilmemiştir. Ancak kaptanın emir ve talimatına uymayanlar Kabahatler Kanununun 32/1. maddesine göre , 'yetkili makamlar tarafından adli işlemler nedeniyle ya da kamu güvenliği, kamu düzeni....amacıyla hukuka uygun olarak verilen emre aykırı hareketten dolayı 100 TL ceza verilir' hükmüne göre para cezasına maruz kalacaktır.
Yalnız belirtmeliyiz ki, Yeni Türk Ceza Yasasının 180.maddesi ile trafik güvenliğini taksirle tehlikeye sokacak olanlar için üç aydan üç yıla kadar hapis cezası getirilmiştir. Kaptanın emir ve talimatlarına uyulmamasının, hava ulaşımında kişilerin hayatı,sağlığı ve malvarlığı bakımından bir tehlikeye neden olması halinde bu madde hükmünün olayın şartlarına göre uygulama alanı bulabilecektir.
İngiltere, A.B.D. gibi ülkelerde, bu eylemler özel yasalarla düzenlenerek eylemin özel niteliğinin gerektirdiği ağırlıkta cezalar terettüp ettirilmiştir. Bunun ötesinde, kaptan pilotun uçuş emniyetini , yolcu ve mürettebatın can ve mal güvenliğini sağlamak için verecek olduğu emir ve talimatlara uyulmaması halinde, kaptan pilotun uçuş emniyetini sağlayabilmek için uçuşun planlandığı varış alanına müteveccihen takip edilen rotadan vazgeçerek, en yakın alana emercensi iniş yapması halinde, bu iniş nedeniyle gerek taşıyıcı havayolunun ve gerekse bu sapma ve gecikmeden zarar görecek olan diğer yolcu ve ilgililerin maruz kalacağı zararları, talimatlara uymayan kişinin tazmin zorunda kalacağı açıktır. (devam edecek)

YAZARIN DİĞER YAZILARI