Sivil hava aracı kumandanının veya kaptanının yetki ve sorumlulukları (III)

Yaşar Öztürk

Şubat 2012
3. Hava aracı Kumandanı'nın yetki ve sorumluluklarının uluslararası alanda hukuki düzenlenmesi: Uluslararası alanda hava aracı kumandanı (kaptan pilot), tek pilotlu hava araçlarından, birden çok uçuş mürettebatı ile gerçekleştirilen havacılık operasyonlarına geçilmesinden itibaren, hava hukukunda önemli bir yer işgal etmiştir. Hava aracı kumandanının havacılıktaki pozisyonunun önemi başlangıçtan beri tanınmış ve 1926 yılından itibaren önce 1926 yılında CITEJA1 ve daha sonra ICAO2 tarafından özel bir ilgiyle ele alınmıştır. Bu konudaki ilk çalışma olarak, 1891 yılında balon seyrüseferi ile ilgili olarak Fransa'da A.Wilhelm makalesi3 yayınlanmış ve bunu daha sonra CITEJA'nın hava aracının kumandanı ve mürettebatının hukuki statüleri hakkında 2.Dünya Savaşından önce hazırladığı tasarılar ve 1947 ile 1980 yıllarındaki ICAO tasarıları ve çalışmaları takip etmiştir.
Bu çalışmaların dışında, hava aracı kumandanının yetkilerini ilk olarak belirleyen ve düzenleyen tek uluslararası konvansiyon 1963 tarihli ve kısaca 'Tokyo Konvansiyonu' olarak bilinen, 14 Eylül 1963 tarihinde Tokyo'da imzalanan ve Türkiye'nin de taraf olduğu 'Hava aracı Bordasında İşlenen Suçlar ve Bazı Diğer Eylemler Hakkında Konvansiyon'dur. Tokyo Konvansiyonunun III. Bölümünde hava aracı kumandanının yetkileri düzenlenmiştir. Hemen belirtmek gerekir ki, Tokyo Konvansiyonu hükümleri sadece uluslar arası uçuşlar sırasında, hava aracı bordasında ceza kanununda düzenlenen suçun işlenmesi veya ister suç olsun ister olmasın uçağın veya kişilerin veya hava aracındaki mülklerin emniyetini veya bordadaki iyi düzeni ve disiplini tehlikeye sokan eylemlerin yapılması hallerini kapsar ve devlet hava araçlarına uygulanmaz.
3.1. Tokyo Konvansiyonunun hava aracı kumandanına verdiği yetkiler
Tokyo Konvansiyonunun, hava aracının tescilinde kayıtlı olduğu devletten başka bir devletin hava sahasında uçtuğu veya son kalkış noktasının ya da planlanan müteakip iniş noktasının tescil devletinin dışında başka bir devletin topraklarında olduğu, uçuşlar sırasında hava aracında işlenen suçlar veya eylemler nedeniyle, failin de hava aracında bulunduğu sırada, hava aracı kumandanına verdiği yetkileri şöyle sıralayabiliriz:
1. Kısıtlama yetkisi :
Hava aracı kumandanı, hava aracı bordasında bulunan bir kişinin suç işlediği veya işlemek üzere olduğu veya hava aracının emniyetini veya bordadaki nizamı, aracın emniyetini ve mülkleri, disiplini tehlikeye sokacak bir eylemde bulunduğu veya bulunmak üzere olduğuna inandırıcı yeterli nedenleri bulunduğunda,
a. Hava aracının ve kişilerin emniyetini ve bordadaki mülkleri korumak için; veya,
b. bordada nizam ve disiplini sürdürmek için; veya,
c. bu kişiyi yetkili makamlara teslim edebilmek veya hava aracından indirebilmek için,bu kişi üzerinde kısıtlama dahil olmak üzere gerekli makul tedbirleri uygulayabilir. (Tokyo Konvansiyonu madde 6/1)
Konvansiyonun 6.maddesi uyarınca hava aracı bordasında kişiler üzerinde uygulanan kısıtlama tedbirleri uçağın iniş noktasından öteye sürdürülemez. (md.7/1). Tedbirlerin inişten sonra da sürdürülebilmesinin istisnaları;
a. İniş yapılan noktanın Tokyo Konvansiyonuna taraf olmayan bir ülkenin toprağında olması ve bu ülkenin resmi makamlarının bu kişinin hava aracından indirilmesine müsaade etmemeleri veya üzerinde tedbir uygulanan kişinin üzerinde tedbir uygulamasının o kişinin yetkili makamlara teslimini temin amacıyla tedbirin uygulanması,
b. Hava aracının zorunlu (emergency) iniş yapmış olması ve hava aracı kumandanının o kişiyi yetkili makamlara teslim edememesi,
c. Üzerinde kısıtlama uygulanan kişinin, kısıtlama altında yolculuğu sürdürmeye muvafakatının olması, halleridir. (madde 7/1)
2 . Yardım isteme yetkisi:
Hava aracı kumandanı, kısıtlamaya yetkili olduğu kişiyi kısıtlamak için mürettebatın yardımını talep edebilir veya mürettebatı yetkilendirebilir veya yolculardan da yardım isteyebilir (Tokyo Konvansiyonu madde 6/2). Bu maddenin ikinci cümlesinde, mürettebatın veya yolcuların; hava aracının veya kişilerin veya oradaki mülklerin emniyetini korumak için derhal alınması gerektiğine inandıracak yeterli nedenler var ise, havaaracı kumandanından böyle bir yetkilendirme olmadan da makul önleyici tedbirleri alabileceği ifade edilmektedir.
3.hava aracından indirme:
Emniyet nedenleri veya nizam ve disiplinin sürdürülmesi için gerekli ise, hava aracı kumandanı, bordada nizam veya disiplini tehlikeye sokacak bir eylemde bulunan veya eylemde bulunmak üzere olduğuna inanmak için yeterli nedenleri, emareleri olan kişiyi hava aracının iniş yapacağı herhangi bir devletin toprağında hava aracından indirebilir (Tokyo Konvansiyonu madde 8/1). Hava aracı kumandanı, bu kişiyi uçaktan indirdiği Devletin yetkili makamlarına uçaktan indirme sebeplerini ve olayı Konvansiyonun 8.maddesi hükmü uyarınca haber verecektir.
Hava aracı kumandanı, hava aracı bordasında uçuş sırasında hava aracının hava siciline kayıtlı olduğu devletin ceza kanununa göre ağır bir suç işlediği düşüncesinde olduğu ve böyle bir suç işlendiğine inanmak için makul nedenleri bulunan herkesi, Tokyo Konvansiyonuna taraf olan herhangi bir devletin yetkili makamlarına teslim edebilir (madde 9/1). Hava aracı kumandanı, araç bordasında bulunan ve 9/1.madde hükmü uyarınca teslim etme niyetinde bulunduğu kişiyle toprağına iniş yapacak olduğu Konvansiyona taraf (akit) devlet otoritelerine, mümkünse inişten önce, uygulanması mümkün olduğu kadar erken, bu kişiyi teslim etme niyetini ve sebeplerini bildirecektir. (md.9/2). Hava aracı kumandanı şüpheli faili 9.madde hükümlerine göre, faili teslim edeceği makamlara, faille ve eylemiyle ilgili ve hava aracının tescilli olduğu devletin kanunlarına göre yasal olarak kendisinde mevcut olan bilgi ve delilleri de teslim edecektir (md. 9/3).
4. Kısıtlama uygulaması nedeniyle hukuki sorumsuzluk:
Tokyo Konvansiyonu hükümlerine uygun olarak yapılacak hareketler ve kısıtlamalar, engellemeler nedeniyle, hava aracının kumandanı, mürettebatı, yolcusu, işleticisi veya sahibi veya namına uçuşun yapıldığı kişi, kendisine karşı hareketlerin ve kısıtlamaların yapıldığı kişinin maruz kaldığı muamele nedeniyle hiçbir davada sorumlu tutulamayacaktır (madde 10). Tokyo Konvansiyonunun bu maddesinde yer alan hükümle, hava aracında suç işleyen veya işlemek üzere olan veya nizam ve intizamı bozucu, hava aracının, kişilerin veya araçtaki mülklerin emniyetini tehlikeye sokacak eylemlerde bulunan kişiyi kısıtlayıcı tedbirleri alırken, bu kişiye karşı yapılacak hareketler (zor kullanma, kelepçeleme, bağlama gibi) nedeniyle, araç kumandanı, mürettebatı, yolcu ve maddede sayılan diğer kişilere bu hareketlerinden dolayı yargı muafiyeti getirilmiştir.
(devam edecek)
1CITEJA ( Comité international tecnique d'experts juridiques aériens), 1925 tarihli Paris Konferansında kurulan 'Hava Hukuku Uzmanları Uluslararası Teknik Komitesi'.
2 ICAO (International Civil Aviation Organization ), 1944 tarihli Chicago Konferansı ile kurulmuş olan Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü.
3A.Wilhelm 'De la situation juridique des aéronautes en droit international', Journal du Droit International Privé (Clunet, 1891) sayfa 440-452 . (zikredenDiederiks-Verschoor, An Introduction to Air Law, 7.Baskı ,2001, sayfa 28.

YAZARIN DİĞER YAZILARI