Sivil hava aracı kumandanının veya kaptanının yetki ve sorumlulukları (4)

Yaşar Öztürk

Eylül 2010
3.1.1 'Uçuşta / In flight' teriminin kapsamı
Burada hemen belirtmek gerekir ki, Tokyo Konvansiyonunda hava aracı kumandanının bu yetkilerini kullanması 'uçuş süresi' ile sınırlandırılmıştır. Konvansiyonda, bu Konvansiyonun tatbik edileceği suç ve eylemler ve kumandanın yetkileri belirtilirken, uçuşta olan hava aracı (an aircraft in flight)'dan bahsedilmektedir. Diğer bir deyişle konvansiyon hükümlerinin uygulanabileceği suç ve sair eylemlerin işlendiği zaman, hava aracının uçuşta (in flight) olması ve keza hava aracı kumandanının konvansiyon hükümleri ile verilen yetkileri kullanabilmesi için hava aracının uçuşta olması gerekmektedir.
Hava aracının uçuşta olmasından, (aircraft in flight)'dan anlaşılması gereken zaman dilimi nedir ? Tokyo Konvansiyonunda 'uçuşta olma' terimi iki ayrı maddesinde farklı biçimde tarif edilmiştir.
Konvansiyonun 1/3. maddesinde 'Bu Konvansiyonun amaçları için, bir hava aracı, kalkış için güç tatbiki (gaz açılması) anından iniş rulesinin sona erdiği ana kadar uçuşta kabul edilir' denilmektedir. Konvansiyonun 1/3.maddesindeki bu tarif, hava aracı kumandanının otoritesinin mevcut olmayacağı boş bir süre yaratmaktadır. Araç kumandanının otoritesi açısından doğan bu boşluk, Konvansiyonun 5/2.maddesi ile sadece araç kumandanının yetkilerinin kullanılması yönünden farklı bir tarifle giderilmiştir.
Tokyo Konvansiyonunun 5/2. maddesinde;
'Madde 1, paragraf 3 hükümlerine karşın, bu Bölümün (Bölüm III) amaçları için, hava aracı, binişi (embarkation) müteakiben aracın tüm dış kapılarının kapatılmasından iniş için bu kapılardan herhangi birinin açıldığı ana kadar, her zaman, uçuşta kabul edilecektir. Zorunlu iniş halinde, bu Bölüm hükümleri bordada işlenen suçlar ve hareketler bakımından, bir Devletin yetkili makamları hava aracı ve hava aracındaki kişiler ve mülk için sorumluluğu devralana kadar uygulanmaya devam eder.' düzenlemesi getirilmiştir.
Hava Aracı Kumandanının Yetkileri Başlıklı III.Bölüm'de yer alan 5/2. madde düzenlemesinde açıkça belirtildiği üzere, 'uçuşta' deyiminin bu maddedeki tarifi, sadece araç kumandanının yetkileri ile sınırlı olarak getirilmiş ve 1.maddedeki uçuşta deyimi tarifi bu bölüm dışındaki konularda ve uygulamalarda aynen uygulanacaktır.
Konvansiyonun 1.maddesindeki tarifin, hava araçlarının yerdeki üçüncü kişilere verdiği zararlarla ilgili hükümleri düzenleyen 1952 tarihli Roma Konvansiyonundan alınmış olduğunu belirtmeliyiz.
3.1.2 Hava aracı kumandanının uçuş öncesi ve sonrası yetki ve sorumlulukları
Her ne kadar gerek ülkemiz mevzuatında ve gerekse de ICAO, FAA ve JAA kurallarında açık ve belirgin bir yazılı kural görülmüyorsa da, son yıllarda artan güvenlik mülahazaları nedeniyle, sivil havacılık otoriteleri hava aracı kumandanını (kaptan pilotu) uçuş öncesi ve uçuş sonrası operasyonlarında emniyet ve güvenliği etkileyecek, doğru karar verememiş olmaktan dolayı sorumlu tutma eğilimindedirler. Bu nedenle devletlerin ulusal mevzuatlarında, hava aracı kumandanı veya diğer adıyla sorumlu kaptan pilotun ICAO Eklerinde, JAR'da ve EASA kurallarında yer alan görevlerini bihakkın yapabilmesini sağlayacak, uçuş öncesi ve sonrası safhalarını da kapsar biçimde gerekli değişiklikleri yapmaları gerekmektedir. Nitekim ICAO Council (Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü Konseyi), 1956 yılında bu konuda ulusal yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulduğunu ifade etmiştir.
ICAO Hava Seyrüsefer Komisyonu (ANC), ICAO Konseyine hava aracı kumandanının, kanunsuz engelleme hareketleri sırasındaki otoritesi ve sorumluluğu yönünden sunmuş olduğu 1596'ncı raporunda özellikle şöyle demektedir: 'mevcut ICAO düzenlemeleri Kumandadaki Pilot'un ( Havaaracı kumandanının) (Pilot-in-Command) uçuş süresi öncesi ve sonrası muayyen görevlerini kapsamaktadır, fakat bu sürelerde uçak, bordadaki insanlar ve mülk yönünden kumanda otoritesi ve sorumluluğunun tatbikini sağlamamaktadır.'
3.1.3 Hava aracı kumandanının yetki ve sorumluluklarının genel olarak sınıflandırılması
Uluslararası havacılık tatbikatçıları genel olarak hava aracı kumandanının yetkilerini ve sorumluluklarını şöyle sınıflandırmaktadır: 1 . Hava aracının mükemmel durumda ve mürettebatın iyi durumda olmasından, uçuş hazırlıklarından ve hazırlıkların başarılı biçimde tamamlanmasından sorumluluğu. Bu sorumluluk kumandanın uçuş dökümanlarını ve kargo manifestosunu temin etme, kalkış öncesi kontrolların yapılması gibi görevlerini de içermektedir.
2 . Kumandanın mürettebata ve yolculara katı emirler verme yetkisi. Bu yetki özellikle yukarıda bahsedilen hava aracında işlenmekte olan suçlar ve emniyeti tehlikeye sokan hareketler söz konusu olduğunda önem arz etmektedir.
3 . Hava aracı kumandanı, uçuşun emniyetle tamamlanmasını sağlamak için bütün tedbirleri alma yetkisine haizdir.
4 . Kumandanın idari yetkileri, hava aracı bordasında vuku bulacak ölüm ve doğumları tutanakla tespit etmek ve inişi müteakiben ilgili makamlara bildirmeyi, acil durumlarda vasiyetname tanzim etme yetkilerini (ulusal mevzuatı uygun olan ülkelerde) ve benzerlerini içermektedir.
5 . Arama ve kurtarma operasyonlarında, yardımda bulunulup bulunulmayacağına, bulunulacaksa nasıl yapılacağına hava aracı kumandanı karar verir.
6 . Uçuş emniyetini veya uçakta nizam ve disiplini bozacağı kanaatini uyandıran ve bu yönde inandırıcı makul sebepler bulunduğunda ve Tokyo Konvansiyonunun 6.maddesinde belirtilen durumlarda, yolcu hakkında kısıtlama tedbirleri uygulama ve yolcuyu hava aracından indirme yetkisi hava aracı kumandanına aittir.
7 . Hava trafik ve yer kontrol otoritelerinin, uçuşun emniyetle yapılması için vereceği emir ve talimatlara uyma sorumluluğu kumandana aittir. Hava aracı kumandanının bu otoritelerin emir ve talimatına acil durumlarda (emergency) uymak zorunda olmadığı, uluslararası hava hukuku tatbikatçıları ve akademisyenleri tarafından kabul edilmektedir.

YAZARIN DİĞER YAZILARI