Hava yük senedinde (Air Waybill) Bulunması Gereken Hususlar

Yaşar Öztürk

Şubat 2012

Havayolu ile yük taşımalarında, yapılacak olan taşıma ile ilgili olarak bir hava yük senedi düzenlenmesi gerekmektedir. Hava yük senedinin düzenlenmemiş olması, taşıyıcının hava yük senedi düzenlenmeden yükü taşımak üzere kabul etmesi, yük senedinin usulüne göre düzenlenmemiş olması veya kaybedilmiş olması, taşıma sözleşmesinin varlığını veya geçerliliğini etkilemeyecektir. (TSHK.110 md. ve Varşova Konvansiyonu 5.md)

Türk Sivil Havacılık Kanununun (TSHK) 110.maddesi hükmüne göre, hava taşıma senedini (air waybill) taşıyıcı, Varşova Konvansiyonunun 5.maddesi hükmüne göre de gönderen tanzim etmek yükümlülüğündedir. TSHK'da, hava yük senedini tanzim etmek taşıyıcının yükümlülüğü olarak düzenlenmiştir. Varşova Konvansiyonunda ise, daha yumuşak bir ifade ile taşıyıcının yük senedinin düzenlenerek kendisine verilmesini göndericiden talep etme hakkı olduğu şeklinde, taşıyıcı yük senedini düzenleyecek olan kişi olarak belirlenmiştir.

Hava yük senedinin düzenlenmesi, hava taşıma sözleşmesinin geçerliliği için sıhhat şartı değildir. Ancak düzenlenmemesi halinde taşıyıcının sınırlı sorumluluktan yararlanma hakkı ortadan kalkacaktır.(TSHK md. 110/2, Varşova Konvansiyonu md.9)

Türk Sivil Havacılık Kanununun 110'uncu maddesi ve Varşova Konvansiyonunun da 6'ncı maddesi hükümlerine göre, hava yük senedi (air waybill) üç nüsha olarak hazırlanır. TSHK 110. madde ile VK6. md. Hükümleri arasında, hava yük senedinin düzenlenişiyle ilgili olarak bazı ayrılıklar vardır. Yurtiçi taşımalarda TSHK 110.md.nin, uluslararası hava taşımalarında da Varşova Konvansiyonu düzenlemelerinin dikkate alınması gerekecektir.

TSHK 110/.maddeye göre; hava yük senedi üç nüsha olarak düzenlenir. Birinci nüshaya 'Taşıyıcı için' yazılır ve yükleten (gönderen) tarafından imzalanır. İkinci nüshaya 'Gönderilen için' yazılır ve taşıyıcı ile yükleten (gönderen) tarafından imzalanır. Üçüncü nüsha, taşıyıcı tarafından imzalanarak, yükün teslim alınmasından sonra, yükletene (gönderene) verilir.

Varşova Konvansiyonunun 6'ncı maddesine göre;

(1) hava yük senedi gönderen tarafından üç asıl (orijinal) nüsha olarak düzenlenecek ve eşyalarla birlikte verilecektir.

(2) Birincisi üzerine 'taşıyıcı için' (for the carrier) yazılacak ve gönderen tarafından imzalanacaktır. İkincisi üzerine 'alıcı için' yazılacak, gönderen ve taşıyıcı tarafından imzalanacak ve eşya ile birlikte gidecektir. Üçüncüsü taşıyıcı tarafından imzalanacak ve eşya kabul edildikten sonra gönderene verilecektir. Taşıyıcı, yük senedini yük hava aracı bordasına yüklenmeden önce imzalayacaktır. (md.6/3). Her ne kadar, 6/2.maddede üçüncü nüshaya alıcı (gönderilen) için olduğunun yazılması şeklinde bir ifadeye yer vermemişse de, üçüncü nüsha alıcı içindir ve uygulamada modern hava taşımacılığında kullanılan üçüncü nüshalarda 'alıcı için' (for the consignor) yazılmaktadır.

(3) Taşıyıcının imzası damga ile senet üzerine koyulabilecektir, gönderenin imzası damga ile koyulabileceği gibi yazıyla da vazolunabilir.

(4) Gönderen, yük senedinin taşıyıcı tarafından düzenlenmesini isteyebilir. Böyle bir durumda, aksi ispat edilene kadar, yük senedini taşıyıcının gönderenin namına düzenlemiş olduğu kabul edilir.(md 6/5)

Hava yük senedinin şekli

Hava yük senedinin düzenlenme şekli (formu) ile ilgili olarak ne TSHK'da ne de Varşova Konvansiyonunda özel veya Standard bir şekil getirilmemiştir. Yük senedini düzenleyecek olan gönderen veya taşıyıcı, TSHK'da veya Varşova Konvansiyonunda yük senedinin düzenlenmesiyle ilgili olarak aradığı şartlara uyulması kaydıyla istedikleri biçimde yük senedini düzenleyebilirler. Uygulamada IATA'nın tavsiyeleri doğrultusunda bir yük senedi oluşturulmuş ve tüm IATA üyesi taşıyıcılar tarafından kullanılmaktadır. IATA Taşıma Şartlarında bu Standard formun kullanılması öngörüldüğünden, IATA taşıyıcıları da bu formun gönderen tarafından kullanılmasını istediğinden, günümüzde bu formun Standard yük senedi olarak küresel olarak kullanıldığı söylenebilir.

Hava yük senedinde bulunması zorunlu kayıtlar:

1 - Türk Sivil Havacılık Kanununun 110'uncu maddesinde, hava yük senedinin ihtiva edeceği kayıtlar aşağıda sayılmıştır.

a) Hava yük senedinin numarası ile düzenlendiği gün ve yer,

b) Taşıyıcının adı veya ticaret unvanı ve adresi,

c) Yükletenin adı, soyadı veya varsa ticaret unvanı ve adresi,

d) Gönderilenin adı, soyadı veya varsa ticaret unvanı ve adresi,

e) Kalkış, varış ve varsa aktarma yerleri,

f) Yükün türü, sayısı, miktarı ve ağırlığı,

g) Özel olarak beyan edildiği takdirde değeri,

h) Taşıma ücreti ve ödeme şartları, ücretsiz taşımalarda buna dair kayıt,

i) Gereğinde, yük senedine eklenmesi zorunlu olan belgeler,

j) Taşımanın bu Kanunda gösterilen sorumluluğun sınırlandırılmasına ilişkin hükümlere bağlı olduğu.

Bu kayıtlar yük senedinde bulunması gereken kayıtlar olup, bunların dışında başka kayıtların taraflarca eklenmesi mümkündür. Bu kayıtların tamamının veya bir tanesinin yük senedinde yer almaması durumunda, taşıyıcı sorumluluğunu sınırlandıran hükümlerden yararlanamayacaktır.

Türk Sivil Havacılık Kanununun 110'uncu maddesinin, iç taşıma (ulusal sınırlar içindeki taşımalar) ve Varşova Konvansiyonunun tatbik sahası dışında kalan dış taşımalarda uygulanacağını hatırlatmalıyız.

2 – Varşova Konvansiyonunun (20 Eylül 1955 tarihli Lahey Protokolü ve daha sonra 1975 tarihli 4 nolu Montreal Protokolü ile değişik) 8.maddesinde de, Varşova Konvansiyonunun uygulama alanına giren uluslararası yük taşımalarında düzenlenecek yük senedinde bulunmasını zorunlu tuttuğu kayıtlar sayılmıştır. Bu kayıtlar da aşağıdadır.

a) Hareket ve varış yerlerini gösteren bilgiler,

b) Hareket ve varış yerleri tek bir Yüksek Sözleşen Taraf ülkesi içindeyse, bir veya daha fazla duraklama yerleri başka bir Devlet ülkesi içindeyse, böyle bir duraklama yerinden en az birini gösteren bilgi,

c) Gönderinin ağırlığına ilişkin bir bilgi

Varşova Konvansiyonunun 8.maddesinin Lahey Protokolü/1975 tarihli 4 Nolu Montreal Protokolü ile değiştirilmeden önceki metni, Lahey Protokolünü/ 4 nolu Montreal Protokolünü kabul etmemiş olan ülkeler yönünden önem arz etmektedir. Zira bu ülkelerde halen Varşova Konvansiyonunun değiştirilmemiş olan metni yürürlüktedir. Değiştirilmemiş metnin yürürlükte olduğu ülkeden başlayan bir uluslararası yük taşıması için düzenlenecek hava yük senedinde, değiştirilmemiş metinin 8.maddesinde sayılan kayıtların bulunması gerekecektir. Değiştirilmiş metinde sadece üç adet kayıt bulunmasına karşın, değiştirilmemiş metinde onyedi adet kayıt vardır.

VK (Varşova Konvansiyonu) 8. maddede, yük senedinde bulunması gereken kayıtlar olarak belirtilenler, yük senedinde bulunması gereken en az kayıtlardır. Bu kayıtlara ilave olarak taraflar, özellikle değiştirilmeyen metinde sayılan ve bulunması zorunlu olan diğer bilgi ve kayıtları da yük senedine yazabilirler. Değiştirilmeyen metindeki bilgi ve kayıtlar, yük senedinin bir talimat yazısı ve delil olma fonksiyonu açısından hala önemini korumaktadır. VK 8'inci maddede sayılan ve yük senedinde bulunması gereken bilgi ve kayıtlar, bulunması zorunlu olan kayıtlardır. Bulunmamasının müeyyidesi VK 9.maddede düzenlenmiştir. Bu kayıtların ya da bunlardan birinin yük senedinde yer almaması halinde taşıyıcı sorumluluğu sınırlayan ya da kaldıran hükümlerden yararlanamayacaktır.

VK 8. maddeye göre bulunması gereken zorunlu bilgiler:

VK. 8. maddesi, hareket ve varış yerlerinin yük senedinde gösterilmesini zorunlu tutmaktadır. Bunun en önemli nedeni, tarafların anlaştıkları hizmetin türünü belirlemekten ziyade, tarafların taşımanın VK 1.maddesi anlamında bir uluslararası taşıma olduğunu belirlemektir.

VK 8(a) maddesine göre, hareket ve varış yerlerinin yük senedinde gösterilmesinin, taşımanın uluslararası taşıma olma karakterini tespite yeterli olacağı düşünülse de, bazen bu yeterli olmamakta ve 8(b) maddesine göre, hareket ve varış yerlerinin aynı Yüksek Sözleşen Taraf devletin egemenlik alanında olması durumunda, taşıma sırasında başka bir devletin ülkesinde bulunan bir veya daha fazla duraklama yapılacak yerler varsa, bu durak yapılacak yerlerden en azından bir tanesinin belirtilmesi, taşımanın uluslararası taşıma olup olmadığının tespitinde gerekli olacaktır. Örneğin; Paris'den Tahiti'de bulunan Papeeté'ye yapılacak yük taşımasında, hareket ve varış yerleri Fransa ülkesi içinde kaldığından, yolda yapılacak duraklama yerlerinin yük senedinde gösterilmemiş olması halinde, taşıma bir iç hat taşıması olarak sayılacaktır. Yük senedinde duraklama yapılacak başka bir devlet ülkesi içindeki yerlerin belirtilmiş olması halinde taşımanın, uluslararası hava taşıması olduğu kabul edilecektir. New York Yüksek Mahkemesi 1998 yılında Federal Insurance Co. v. Yusen Air & Sea Service davasında, yük senedinde taşıyıcının uçuş tarifelerine ve yollarına yapılacak atıfın VK.8. maddeye göre yeterli olacağını kabul etmiştir.

Zorlayıcı nedenlerle yük senedinde gösterilen duraklama yerleri dışında duraklama yapılması hallerinde VK 1(2) maddesi hükmüne göre, taşımanın uluslararası olma karakterini etkilemeyecektir. Zira VK uçulan fiili rotayı değil, taraflar arasındaki anlaşmayı esas almaktadır.

0Taşıyıcının tarafların anlaşmış olduğu özel bir uçuş rotasından, gönderenin izni olmadan veya zorlayıcı bir neden olmadan ayrılması halinde, taşıyıcı sözleşmenin ihlali nedeniyle sorumlu olacaktır.

Gönderilen tarafından eşyanın kabul edilmemesi nedeniyle, eşyanın gönderene iadesi için geri taşınmasında VK. 8.maddeye uygun bir yük senedinin tam olarak düzenlenmemesi halinde VK. 8(a) maddesinin ihlal edilmiş olacağını söylemeliyiz.

VK.8 (c) maddesi, hava yük senedinde gönderinin ağırlığını gösteren bir bilginin bulunmasını gerekli kılmıştır.

Bu bilginin yük senedinde bulunmasına ilişkin hüküm, Varşova Konvansiyonunun değiştirilmemiş metninde var ike, Lahey Konvansiyonu ile bu hüküm kaldırılmıştır. Daha sonra 1975 tarihli 4 nolu Montreal Protokolü ile tekrar bu hüküm 8.maddeye eklenmiştir.

Bu hükmün kaldırılmasından sonraki sürede, VKnun 22.maddesine göre zararın hesaplanmasında, gönderirinin değerine ilişkin bilginin hesaplamanın esas unsurlarından olduğu ve yokluğunun sakıncaları görülmüştür.

YAZARIN DİĞER YAZILARI